Επιλέγοντας τον «έξυπνο» δρόμο προς συμμετοχικές, βιώσιμες και διασυνδεδεμένες πόλεις



Όταν είναι οργανωμένες αποτελεσματικά, οι πόλεις μπορούν να λειτουργήσουν ως κινητήρες οικονομικής ανάπτυξης. Όμως, η ανεπαρκώς σχεδιασμένη αστικοποίηση μπορεί να έχει μακροπρόθεσμα σοβαρές συνέπειες, όπως έλλειψη νερού, αύξηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, έντονη κυκλοφοριακή κίνηση και εκδήλωση ασθενειών.

Τα προβλήματα που προκαλούνται από την ταχεία αστικοποίηση είναι ακόμη πιο περίπλοκα στον «παγκόσμιο Νότο», όπου οι πόλεις ήδη δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν προκλήσεις όπως η οικονομική ανισότητα, οι παραγκουπόλεις και οι ανεπαρκείς συνθήκες υγιεινής, ενώ αντιμετωπίζουν επιπλέον πίεση από την ταχεία αύξηση του πληθυσμού.

Για την αντιμετώπιση αυτών των ποικίλων και σύνθετων προβλημάτων, το ενδιαφέρον των αρμόδιων φορέων στρέφεται όλο και περισσότερο στην οικοδόμηση «έξυπνων πόλεων», μια πολεοδομική έννοια που βασίζεται σε νέες και υπάρχουσες τεχνολογίες για να κάνει τις πόλεις πιο αποδοτικές, συμμετοχικές και βιώσιμες. Όμως, τι ακριβώς είναι μια έξυπνη πόλη και πώς οι ενδιαφερόμενοι φορείς μπορούν να εφαρμόσουν με επιτυχία τις αρχές της;


Τι κάνει μια πόλη «έξυπνη»;


Σύμφωνα με τον Jean-Michel Huet, συνέταιρο στην εταιρεία συμβούλων τεχνολογίας BearingPoint, η έξυπνη πόλη είναι ένα ψηφιακό οικοσύστημα εντός της πόλης, το οποίο ενισχύει την κατοικησιμότητα, τη λειτουργικότητα και τη βιωσιμότητά της. «Οι έξυπνες πόλεις δεν περιορίζονται σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Αντίθετα, πρόκειται για ζώνες στις οποίες η τεχνολογία και η συνδεσιμότητα παίζουν κεντρικό ρόλο στις υποδομές και στοχεύουν στην αντιμετώπιση της αστικοποίησης, της αειφόρου ανάπτυξης, των τεχνολογικών αναγκών, της οικονομικής ανάπτυξης, καθώς και στη δημιουργία ενός τόπου όπου κανείς μπορεί να ζει, να μαθαίνει και να εργάζεται», εξηγεί ο Huet.

Η συμμετοχικότητα είναι ακόμα ένα βασικό στοιχείο της έξυπνης πόλης, σύμφωνα με τον Philippe Orliange, διευθυντή στρατηγικής, εταιρικών σχέσεων και επικοινωνίας στον Γαλλικό Οργανισμό Ανάπτυξης (Agence Française de Développement, AFD). «Οι έξυπνες πόλεις συνδέονται με αλλαγές στη δομή της αστικής πολιτικής έτσι ώστε οι κάτοικοι να μπορούν να συμμετέχουν στο σχεδιασμό της πόλης και οι πολιτικές που εφαρμόζονται να αντιμετωπίζουν τις πραγματικές ανάγκες όλων των κατοίκων», επισημαίνει ο Orliange.

Ο Sunil Dubey, ανώτερος σύμβουλος στην παγκόσμια ένωση των μεγαλύτερων μητροπόλεων Metropolis, προχωράει την έννοια της συμμετοχικότητας ένα βήμα πιο πέρα. «Μια έξυπνη πόλη θα πρέπει να έχει ως επίκεντρο τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας. Όλα τα στοιχεία σε μια έξυπνη πόλη –η τεχνολογία, οι πολιτικές, οι υποδομές– θα πρέπει να στοχεύουν στη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων που ζουν εκεί».

Ο Hyoung Gun Wang, ανώτερος οικονομολόγος στην Παγκόσμια Τράπεζα, προσθέτει ότι οι έξυπνες πόλεις πρέπει επίσης να είναι καινοτόμες, τόσο στον τρόπο διοίκησής τους, όσο και στον τρόπο συμμετοχής των κατοίκων τους. «Πολλοί άνθρωποι κάνουν το λάθος να θεωρούν ότι οι έξυπνες πόλεις σχετίζονται μόνο με την τεχνολογία. Στην πραγματικότητα, όμως, οι έξυπνες πόλεις αφορούν τον τρόπο με τον οποίο η τοπική αυτοδιοίκηση δημιουργεί ανοιχτές συνεργασίες μεταξύ του δημόσιου τομέα, του ιδιωτικού τομέα και των κατοίκων, και υιοθετεί τεχνολογίες που είναι πιο αποδοτικές και βελτιώνουν τη ζωή στην πόλη», εξηγεί ο Hyoung.

Οι βασικές αρχές της «έξυπνης πόλης»: καλή διακυβέρνηση και επικοινωνία

Σύμφωνα με τον Dubey, η δημιουργία μιας έξυπνης πόλης απαιτεί ισχυρή διακυβέρνηση. «Οι δημοτικές αρχές θα πρέπει να έχουν ένα ισχυρό όραμα, βασισμένο στις πραγματικές ανάγκες των κατοίκων. Χωρίς αυτό, οποιαδήποτε προσπάθεια οικοδόμησης μιας έξυπνης πόλης δεν θα προσφέρει ποτέ στους κατοίκους της όσα πραγματικά χρειάζονται».

Για την υλοποίηση αυτού του οράματος, οι δημοτικοί άρχοντες θα πρέπει να έχουν διοικητική εξουσία και οικονομική στήριξη έτσι ώστε να μπορούν να λαμβάνουν σημαντικές αποφάσεις για την πόλη, χωρίς να χρειάζονται την έγκριση των περιφερειακών, κρατικών ή εθνικών φορέων. «Αυτό είναι πολύ σημαντικό», τονίζει ο Dubey και αναφέρει παραδείγματα από τις μεγαλύτερες πόλεις της Ινδίας, στις οποίες, ενώ οι δήμαρχοι είναι οι πολιτικοί εκπρόσωποι των κατοίκων, δεν έχουν εκτελεστική εξουσία. «Για να πάρουν έγκριση, οι δήμαρχοι θα πρέπει να έρθουν σε επαφή με διάφορες μορφές γραφειοκρατίας, γεγονός που καθιστά δύσκολη την υλοποίηση οποιασδήποτε πρωτοβουλίας. Στον αντίποδα, η δημοτική αρχή της πόλης Guangzhou στην Κίνα κατάφερε να κατασκευάσει μέσα σε 15 χρόνια σιδηροδρομικές γραμμές για το δίκτυο του Μετρό και λωρίδες ταχείας κυκλοφορίας για τα λεωφορεία, συνολικού μήκους 600 χιλιομέτρων. Η υλοποίηση έργων τέτοιου είδους καθίσταται δυνατή μόνο όταν οι δημοτικοί άρχοντες έχουν σημαντική εκτελεστική δύναμη», καταλήγει ο Dubey.

Μόλις οι δημοτικοί άρχοντες εξασφαλίσουν την εξουσία και τη χρηματοδότηση που χρειάζονται για να πάρουν σημαντικές αποφάσεις για την πόλη τους, θα πρέπει να δημιουργήσουν συστήματα που να διευκολύνουν τη διατμηματική επικοινωνία και συνεργασία. «Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι δημοτικές αρχές στον αναπτυσσόμενο κόσμο είναι η ελλιπής επικοινωνία που συχνά υπάρχει ανάμεσα στις διάφορες υπηρεσίες του Δήμου. Αυτό οδηγεί σε κατασπατάληση πόρων», εξηγεί ο Dubey.

Για να διευκολυνθεί η διατμηματική συνεργασία, ο Huet υποστηρίζει ότι θα πρέπει να υιοθετηθούν πλατφόρμες τεχνολογίας των πληροφοριών που να προσαρμόζονται εύκολα, να μπορούν να επεκταθούν σε μεγαλύτερη κλίμακα και να ανταποκρίνονται άμεσα και αποτελεσματικά στις ανάγκες που προκύπτουν. Τέτοιου είδους πλατφόρμες επιτρέπουν στους δημοτικούς άρχοντες να συνεργάζονται με τους εταίρους τους, να αγκαλιάζουν το μέλλον της τεχνολογίας και να ενεργούν άμεσα, διατηρώντας παράλληλα την εμπιστοσύνη των πολιτών.


Αξιοποιώντας τη δύναμη της καινοτομίας και της τεχνολογίας

Η αξιοποίηση κατάλληλων τεχνολογιών είναι θεμελιώδους σημασίας για την επιτυχία οποιασδήποτε έξυπνης πόλης. Οι τεχνολογίες αυτές μπορεί να έχουν διάφορες μορφές: από διαδικτυακές πλατφόρμες και προγράμματα που διευκολύνουν τη διατμηματική επικοινωνία, εφαρμογές για smartphone που περιέχουν χάρτες με τις γραμμές των δημόσιων μέσων μεταφοράς, μέχρι φανοστάτες εξοπλισμένους με αισθητήρες καιρού και εκπομπής αερίων.

Στην εποχή των «μαζικών δεδομένων» (big data), οι πολεοδόμοι μπορούν να συλλέγουν πληροφορίες από όλες τις περιοχές μιας πόλης, σε κλίμακες που προηγουμένως ήταν αδιανόητες. Όπως τονίζει ο Hyoung, «Χάρη στην κινητή τηλεφωνία και την καινοτομία στο διαδίκτυο, έχουμε πλέον τη δυνατότητα να συλλέγουμε μεγάλο αριθμό δεδομένων σε πραγματικό χρόνο. Έτσι μπορούμε να μαθαίνουμε περισσότερα για το πού βρίσκονται και τι ανάγκες έχουν οι πιο ευάλωτοι πολίτες, να ενημερώνουμε τις δημόσιες υπηρεσίες ούτως ώστε να ανταποκρίνονται στις τρέχουσες ανάγκες ή να εντοπίζουμε πιθανά προβλήματα πριν αυτά εξελιχθούν σε κρίσεις».

Επιπλέον, σύμφωνα με τον Hyoung, τα ανοιχτά δεδομένα και η συμμετοχή των πολιτών μέσω των κοινωνικών δικτύων προωθούν την υπευθυνότητα και τη διαφάνεια στη διακυβέρνηση και την κοινωνία των πολιτών. «Οι εφαρμογές είναι απεριόριστες», υποστηρίζει ο Hyoung.

Ο Huet πιστεύει ότι ο βασικός ρόλος της τεχνολογίας στην έξυπνες πόλεις ξεκινά με τη δημιουργία «τεχνοπόλεων»: τεχνολογικών κέντρων που προωθούν καινοτόμες επιχειρήσεις, δημιουργούν θέσεις εργασίας, ενθαρρύνουν την εκπαίδευση και την κατάρτιση, και αναδεικνύουν τα πλεονεκτήματα μιας χώρας. Για παράδειγμα, η Αίγυπτος, το Μαρόκο και η Τυνησία έχουν ήδη δημιουργήσει επιτυχημένες τεχνοπόλεις, αποδεικνύοντας –υποστηρίζει ο Huet– ότι «η τεχνολογική επανάσταση που εξαπλώνεται στις χώρες του παγκόσμιου Νότου βοηθά τη συνδεσιμότητα να γίνει πραγματικότητα».

Σύμφωνα με τον Huet, η επιτυχία μιας έξυπνης πόλης εξαρτάται επίσης από την αποτίμηση των υπηρεσιών της σε χρήμα, έτσι ώστε το οικοσύστημα της πόλης να υποστηρίζεται από βιώσιμα επιχειρηματικά μοντέλα. Αυτή η χρηματική αποτίμηση μπορεί να συνδέεται με πρακτικές όπως η εγκατάσταση παρκόμετρων ή η συλλογή δημόσιων «μακροδεδομένων» (macro-data) (π.χ. χώροι στάθμευσης αυτοκινήτων, κυκλοφοριακή συμφόρηση, κάδοι απορριμμάτων, κατανάλωση ενέργειας και νερού, δορυφορικές εικόνες, πυκνότητα πληθυσμού, στατιστικά στοιχεία για την εγκληματικότητα) και τη μετατροπή τους σε αξιοποιήσιμες πληροφορίες, προσβάσιμες μέσω συνδρομών επί πληρωμή. «Για να είναι επιτυχή, τα οικοσυστήματα των έξυπνων πόλεων χρειάζονται κάτι περισσότερο από ένα προϊόν», υποστηρίζει ο Huet. «Χρειάζονται πλατφόρμες για τη δημιουργία εσόδων και το συντονισμό τους. Οι πλατφόρμες αυτές πρέπει να είναι επεκτάσιμες ώστε οι πόλεις να μπορούν να συνεργάζονται με τους εταίρους τους και να αγκαλιάζουν την τεχνολογία του μέλλοντος».

Ενώ, όμως, η τεχνολογία είναι θεμελιώδες στοιχείο της έξυπνης πόλης, οι καλύτερες λύσεις δεν είναι πάντα υψηλής τεχνολογίας. Σύμφωνα με τον Orliange, η τεχνολογία θα πρέπει να θεωρείται ένα εργαλείο και όχι αυτοσκοπός των έξυπνων πόλεων. «Οι πιο εξελιγμένες τεχνολογικές εφαρμογές λύνουν συγκεκριμένα προβλήματα. Η τεχνολογία των έξυπνων πόλεων δεν χρειάζεται να είναι νέα για να είναι αποτελεσματική. Στον παγκόσμιο Νότο, οι πιο αποτελεσματικές λύσεις συχνά περιλαμβάνουν καινοτόμες χρήσεις της υφιστάμενης τεχνολογίας».

Για παράδειγμα, ο AFD κλήθηκε ως σύμβουλος στη δημιουργία πιο αποδοτικών και βιώσιμων συστημάτων αστικής θέρμανσης στις πόλεις Jinzhong και Taiyuan στην Κίνα. Λόγω της χαμηλής του πίεσης, το νερό δε θερμαινόταν. Αντί να αντικαταστήσει τους παλιούς σωλήνες με ένα νεώτερο και υψηλότερης τεχνολογίας σύστημα, ο AFD προτίμησε να εγκαταστήσει ένα απλό σύστημα αντλίας μέσα στο ήδη υπάρχον σύστημα. Με αυτό τον τρόπο, το νερό κυκλοφορούσε πιο αποτελεσματικά, εξασφαλίζοντας την άμεση και ανέξοδη παροχή ζεστού νερού.


Σχεδιάζοντας πόλεις για όλους

Οι έξυπνες πόλεις ανταποκρίνονται άμεσα στις ανάγκες των κατοίκων τους και απαιτούν επικοινωνία υψηλού επιπέδου ανάμεσα στους κατοίκους και τις δημοτικές αρχές. Αυτού του είδους ο σχεδιασμός που καθοδηγείται από τους πολίτες αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο κάθε έξυπνης πόλης, σύμφωνα με τον Orliange, ο οποίος προσθέτει ότι οι επιτυχημένες πρωτοβουλίες με τις οποίες έχει συνδεθεί ο AFD –από τη μετεγκατάσταση των κατοίκων των παραγκουπόλεων στο Santo Domingo της Δομινικανής Δημοκρατίας, μέχρι τη δημιουργία συστημάτων δημόσιων συγκοινωνιών στο Medellín της Κολομβίας– οφείλονται στον υψηλού βαθμού διάλογο με τους ενδιαφερόμενους πολίτες. «Αυτός ο διάλογος είναι που τροφοδότησε το σχεδιασμό και την υλοποίηση των πολιτικών και ήταν προφανώς το μυστικό της επιτυχίας τους. Αν δεν έχεις αυτό τον βαθμό επικοινωνίας από την αρχή, η υλοποίησή τους μπορεί να αποδειχθεί δύσκολη», επισημαίνει ο Orliange.

Στο «παγκόσμιο Βορρά», εν τω μεταξύ, οι πόλεις βασίζονται όλο και περισσότερο στις καινοτόμες χρήσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για να αλληλεπιδρούν με τους κατοίκους – από στοχευμένες καμπάνιες στο Twitter μέχρι ερωτηματολόγια έρευνας σχεδιασμένα για το κινητό τηλέφωνο. Στις αναπτυσσόμενες χώρες, ωστόσο, οι πιο αποτελεσματικές καμπάνιες εξακολουθούν να βασίζονται σε μεθόδους επικοινωνίας πρόσωπο με πρόσωπο. Σε αυτό τον τομέα, η συνεργασία με μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) μπορεί να φανεί ιδιαίτερα χρήσιμη.

Για παράδειγμα, όταν η πόλη Surat στο ινδικό κρατίδιο του Gujarat καταστράφηκε από σεισμό πριν από εννέα χρόνια, οι πολεοδόμοι προσέγγισαν ΜΚΟ που είχαν ήδη αναπτύξει σχέσεις με την τοπική κοινότητα και τις εξόπλισαν με φορητούς υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα και λογισμικό χαρτογράφησης GIS. Πηγαίνοντας από πόρτα σε πόρτα στις συγκεκριμένες κοινότητες, οι ΜΚΟ συνέλλεξαν δεδομένα χαρτογράφησης από τους κατοίκους, τα οποία κατόπιν χρησιμοποιήθηκαν για την επιτυχή ανοικοδόμηση της πόλης.

«Αυτού του είδους τα δεδομένα είναι ζωτικής σημασίας για τις έξυπνες πόλεις και μπορούν να συλλεγούν μόνο αν η πόλη λειτουργεί πραγματικά χωρίς να αποκλείει κανέναν», τονίζει ο Dubey. «Το να έχουν στη διάθεσή τους τέτοιου είδους δεδομένα, βοηθά επίσης τις πόλεις να γίνουν πιο συμπεριληπτικές και ευπροσάρμοστες. Για παράδειγμα, χάρη στα δεδομένα που συλλέχθηκαν από τους κατοίκους του Surat, σε περίπτωση μελλοντικού σεισμού, μπορούμε να ξαναφτιάξουμε και την παραμικρή λεπτομέρεια αυτών των κτιρίων».

Δημιουργώντας βιώσιμες και ευπροσάρμοστες πόλεις

Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση στην ενσωμάτωση των αρχών της έξυπνης πόλης στις πόλεις των αναπτυσσόμενων χωρών σχετίζεται με την περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Επί του παρόντος, οι πόλεις είναι υπεύθυνες για πάνω από το 70% των παγκόσμιων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Η μείωση αυτού του ανθρακικού αποτυπώματος είναι ένα πρόβλημα, το οποίο οι φορείς των έξυπνων πόλεων ακόμα δεν έχουν καταφέρει να επιλύσουν. «Για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των πόλεων, χρειάζεται καταρχάς αλλαγή νοοτροπίας», υποστηρίζει ο Dubey. «Πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι δουλεύουν, αντιλαμβάνονται την κοινωνική κινητικότητα και χρησιμοποιούν τους διάφορους χώρους της πόλης»

Για παράδειγμα, ένας τρόπος για να μειωθούν οι μετακινήσεις –και κατά συνέπεια, και οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα– είναι να δοθούν κίνητρα στις επιχειρήσεις για να ενθαρρύνουν τους υπαλλήλους τους να εργάζονται από το σπίτι έναν συγκεκριμένο αριθμό ημερών ανά μήνα. Επίσης, η προώθηση της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης μπορεί να μειώσει τις άσκοπες επισκέψεις στο νοσοκομείο.Ο Dubey τάσσεται υπέρ της ανακαίνισης των υφιστάμενων υποδομών, όποτε αυτό είναι δυνατόν, αντί για την κατεδάφισή τους και την κατασκευή νέων. «Οι φυσικοί πόροι εξαντλούνται και δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να χτίζουμε με το ρυθμό που χτίζουμε σήμερα. Πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε το πώς μπορούμε να ανανεώσουμε τις υφιστάμενες υποδομές και να σταματήσουμε να επιλέγουμε αυτόματα την κατασκευή νέων», τονίζει ο Dubey.


Δεδομένου του γρήγορου ρυθμού με τον οποίο πραγματοποιείται η αστικοποίηση, η δημιουργία πιο έξυπνων πόλεων είναι απαραίτητη για να καλυφθούν οι ανάγκες της επόμενης γενιάς. Αυτό απαιτεί ένα ισχυρό όραμα από τις δημοτικές αρχές, την ενεργή συμμετοχή των κατοίκων, τη δημιουργία αποτελεσματικών συνεργασιών, την εφαρμογή κατάλληλων τεχνολογικών λύσεων και την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των παγκόσμιων μητροπόλεων. «Ανεξάρτητα από το αν βρίσκονται στην Ινδία, την Κίνα ή την Αφρική, οι πόλεις έχουν πολλά κοινά προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Γι’ αυτό το λόγο, πρέπει να δημιουργήσουμε ένα παγκόσμιο δίκτυο πόλεων», υποστηρίζει ο Dubey. «Δεδομένου ότι πάνω από το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει πλέον στις πόλεις, η προσοχή μας πρέπει να στραφεί στη δημιουργία έξυπνων πόλεων».


Πηγή:devex.com

Athanasia Karamerou

Instagram